آثار جمالزاده را نه می شود با آثاری که بعداز او در نثر فارسی و قصه نویسی خلق شده اند، و نه با آثار قصه نویسان اروپایی همدوره اش در ابتدای قرن بیستم، مقایسه کرد. برای درک بهتر آثار اولیه ی جمالزاده و بدعت هایی که در نثر و قصه نویسی معاصر ما گذاشته باید آثار اولیه اش مثل یکی بود، یکی نبود را با آثار نویسندگان ایرانی همدوره ی خودش، مثلن نوشته های کسانی چون “اعتمادالسلطنه”، “امین الدوله”، زین العابدین مراغه ای، میززا ملکم خان، آخوند زاده و میرزا آقا تبریزی یا در نهایت با نثر میرزا حبیب اصفهانی در ترجمه ی “حاجی بابا” مقایسه کرد تا بهتر دریافت که جهشی که توسط جمالزاده هم در قصه نویسی و هم در ساده نویسی فارسی صورت گرفته، تا چه حد تاثیر گذار بوده است. متاسفانه جمالزاده هم مثل بسیاری دیگر بعد از او، داستان نویسی را از روی خواندن داستان های اروپایی فراگرفته اند و چندان به نقد و بررسی به ویژه از نظر آکادمیک آشنا نبوده اند. به همین جهت هم با وجودی که آثارشان از “پلات” ها و هسته های اصلی زیبایی برخوردار بوده و هست، اما داستان و شخصیت های آن دچار نارسایی ها و کمبودهایی ست که بعد از مدتی که از انتشار آنها می گذرد، جذابیت خود را از دست می دهند و از یادها می روند.
در مجموعه ی “یکی بود، یکی نبود”، غیر از “فارسی شکر است”، بقیه ی قصه ها هم از زمینه ها و هسته های خوبی برخوردار اند. مثلن “رجل سیاسی” یا “دوستی خاله خرسه” و … هرکدام نشانه های درک نویسنده از داستان کوتاه معمول زمانه در اروپاست. اما از آنجا که هنوز آن سابقه ی صد و چندین ساله ی داستان نویسی در غرب، به زبان فارسی راه نیافته و جمالزاده اولین قدم های لرزان این کودک را برداشته، برای کسی که حتی چند داستان خوب خوانده باشد، کمی ملال آور است و بنظر می رسد اضافات و کمبودهای بی دلیل، زیاد دارد.
بعداز یکی بود، یکی نبود، تقریباً تمامی آثار جمالزاده با همان نثر و با همان مضامین تا اوایل دهه ی چهل منتشر شده است. “صحرای محشر”، “تلخ و شیرین”، “راه آب نامه”، “دارالمجانین”، “قصه قصه ها”، “کهنه و نو”، “آسمون و ریسمون”، “قنبرعلی” و… همه شامل روایات هایی حکایت گونه اند که به زبانی متعلق به همان دوره نوشته شده اند. سر و ته یک کرباس در دو جلد که به یک خود زندگی نامه شبیه است، و همین طور کشکول جمالی در دو جلد، پراند از شرح سنت ها و شکل و شمایل اتاق و خانه و کوچه و محله های قدیم اصفهان و تهران و … شرح بسیاری از سنت ها و اصطلاحات رایج میان مردم و …
مجموعه ی آثار جمال زاده به راستی کشکولی ست از اصطلاحات معمول در زبان و فرهنگ فارسی در دوران مشروطه تا انتهای دوران قاجار، همه از خاطرات دوران کودکی و نوجوانی و بعضن یکی دو سفری که نویسنده بعداً در سال های رضاخانی و بعد از شهریور بیست به ایران داشته است. از این نظر جمالزاده خواندنی ست.
این اثر گرانقدر توسط انتشارات معتبر سایه در آمریکا تجدید چاپ گشته که پخش آن در اروپا توسط کتابفروشی ملّی ایرانیان www.iranianbookstore.com صورت میگیرد.
نسخه چاپی این برگه